Vluchtige organische stoffen

Risico

Oplosmiddelen /VOS / schildersziekte / OPS / CTE

In de tentoonstellingsbedrijven werken we veel met verf, lak, plamuur, lijm, ontvettings- en schoonmaakmiddelen. Ook maken we gebruik van drukinkt om banners en textiel te bedrukken. Deze producten kunnen oplosmiddelen bevatten die de functie hebben om te verdunnen. Veel lijmen en lakken kunnen zonder oplosmiddelen niet worden verwerkt omdat ze dan veel te stroperig zijn.

Oplosmiddelen heten ook wel Vluchtige Organische Stoffen (VOS). Van langdurige blootstelling hieraan kun je de ziekte OPS (Organisch Psycho Syndroom) oplopen, een chronische ziekte die tot gevolg heeft dat het centrale zenuwstelsel en belangrijke organen zoals hart, longen en lever worden aangetast. Andere benamingen zijn CTE (Chronisch Toxische Encefalopathie) en ‘schildersziekte’.
De duur en mate van het contact met oplosmiddelen bepalen de ernst van de ziekte OPS.
De ziekte kenmerkt zich door de volgende symptomen:

  • Concentratieproblemen, vergeetachtigheid, geïrriteerdheid.
  • Ernstige vermoeidheid, zware hoofdpijnen, depressies.
  • Kortademigheid en gebrek aan eetlust, enz.
  • Duizelingen, slaapstoornissen.
  • Uitval van spierfuncties.
  • Persoonlijkheidsstoornissen, agressiviteit.
  • Impotentie en onvruchtbaarheid.
  • Geestelijke en/of lichamelijke ouderdomsverschijnselen op jonge leeftijd.

Ander klachten zijn door contact met oplosmiddelen bijvoorbeeld, eczeem, pijn in maag, borst en ledematen, gewrichtsklachten.

(bron: Vereniging OPS Nederland)

VOS verdampen in de lucht zodra de verpakking wordt geopend. Hoe snel dat gaat, is afhankelijk van het type oplosmiddel en de omgevingstemperatuur. Er zijn verschillende oplosmiddelen, met elk een eigen ‘verdampingssnelheid’. Vaak bevat een product een mengsel van oplosmiddelen. De verdamping is onzichtbaar en de lucht mengt zich met de schadelijke damp. De verdamping gaat door totdat de lijm of lak volledig gedroogd is. Schadelijk voor mensen die er dag in dag uit mee werken, maar ook voor collega’s in de directe omgeving.
VOS hebben bij huidcontact twee nare eigenschappen. De beschermlaag van de huid wordt aangetast, waardoor de oplosmiddelen gemakkelijker door je huid heen in het bloed worden opgenomen. Bovendien werken ze sterk ontvettend en dat vergroot de kans op huidirritatie en (ernstig) eczeem. Huidcontact komt onder andere voor wanneer je gereedschap reinigt met bijvoorbeeld terpentine, thinner e.d. of wanneer je je handen ‘wast’ met terpentine e.d. om verfresten te verwijderen.
Soms is het direct te merken dat je de damp van oplosmiddelen hebt ingeademd, zelfs al is het maar kort. Bijvoorbeeld wanneer je aan het werk bent in een slecht geventileerde werkplaats of spuitruimte. Je kunt dan last hebben van een dronken gevoel, concentratieproblemen, duizeligheid, coördinatiestoornissen, hoofdpijn, misselijkheid, braken en hartkloppingen. De klachten verdwijnen weer als het contact met oplosmiddelen vermindert of stopt.
Wanneer je jarenlang zonder beschermingsmiddelen met oplosmiddelen werkt, loop je het risico van blijvende gezondheidsklachten en zelfs arbeidsongeschiktheid door OPS.

Lees verder

Aanpak

Als je toch moet verven of lakken, gebruik dan een watergedragen product! Bijvoorbeeld:

  • Eén- of tweecomponent polyurethaanverf.
  • Watergedragen UV-hardende lak of 100% UV-lak.
  • Watergedragen of high solid beits.

Deze zogenaamde ‘vervangingsplicht’ voor binnensituaties is een wettelijke verplichting vanuit de arbowet.

Door te werken met verven en lakken op waterbasis én door te zorgen voor goede afzuiging en ventilatie op de werkplek, kun je de blootstelling aan VOS verminderen. Het risico op OPS wordt zo teruggedrongen.

Om blootstelling aan VOS te voorkomen, proberen we het probleem in eerste instantie op te lossen door het bij de bron aan te pakken. Door op de beursvloer gebruik te maken van voorgeschilderde wandsystemen (bijvoorbeeld een kliksysteem met losse wandpanelen) hoef je helemaal geen gebruik te maken van verf of lak.
Naast de al genoemde ‘vervangingsplicht’ kun je de verspreiding van VOS aan de bron beperken door gebruik te maken van een gesloten wasautomaat voor het reinigen van je (spuit)gereedschap.

Als we de blootstelling niet kunnen beperken door deze bij de bron aan te pakken, dan treffen we collectieve beschermingsmaatregelen, zoals:

  • Toepassing van spuittechnieken met een lagere overspray, zoals HVLP of Airmix.
  • Het uitvoeren van spuitwerk in een spuitcabine of voor een spuitwand.
  • Gelakte artikelen laten uitdampen in de spuitcabine of in een aparte droogruimte met verhoogde ventilatie.
  • Het aanmaken van lakken en het reinigen van apparatuur vóór de afzuigwand.

Maak gebruik van persoonlijke beschermingsmiddelen om het contact met VOS verder te beperken. Draag een bril, handschoenen en adembescherming. Gebruik tijdens spuitwerk minimaal een halfgelaatsmasker met A2P2-filter, nog liever een volgelaatsmasker! Hoe jij en je collega’s bij het uitdampen blootgesteld worden aan VOS is te zien in deze video.

Veiligheidsvoorschriften voor elk specifiek product staan in het Veiligheid Informatie Blad (VIB). Lees dit door voor het gebruik van lakken, lijmen of ontvettingsmiddelen! Op de verpakking staan de gevarensymbolen die van toepassing zijn.
Een ontvlambare stof is altijd herkenbaar aan het pictogram:

   licht ontvlambare stof

  ontvlambare stof 

Als jouw bedrijf met gevaarlijke stoffen of organische oplosmiddelen werkt moeten de aard, de mate en duur van de blootstelling hiervan worden beoordeeld en moeten de risico's worden bepaald volgens de Arbowet. Dit kan het bedrijf zelf doen of het kan hulp inschakelen bij een deskundige van de Arbodienst. Als het bedrijf de beoordeling zelf uitvoert moet het deze beoordeling laten toetsen door de arbodienst.

Lees verder

Collectieve maatregelen

Individuele maatregelen

Wetten en normen

De volgende artikelen in het Arbobesluit met betrekking tot VOS zijn van belang: 

  • Hoofdstuk 4 afdeling 2, art 4.2, 4.2a, 4.3, 4.4, 4.5, 4.6, 4.7, 4.13, 4.16, 4.17, 4.18, 4.19, 4.20, 4.21, 4.62B
  • Artikel 4.62a: Definitie van VOS
  • Artikel 4.62b: Voorkomen van blootstelling; vervangen
  • Arboregeling
  • Hoofdstuk 8: Persoonlijke beschermingsmiddelen
  • Branchenorm I Tentoonstellingsbedrijven: Verven, lakken e.d. op waterbasis 
  • Branchenorm II Tentoonstellingsbedrijven: Verfspuitcabine / afzuigwand 
  • Branchenorm III Tentoonstellingsbedrijven: Verfaanmaakruimte 

Hoofdstuk 4 afdeling 2, art 4.2, 4.2a, 4.3, 4.4, 4.5, 4.6, 4.7, 4.13, 4.16, 4.17, 4.18, 4.19, 4.20, 4.21, 4.62B

Artikel 4.62a: Definitie van VOS

In het Arbobesluit wordt onder VOS verstaan: organische verbindingen en mengsels hiervan, die bij 293,15 K een dampspanning hebben van ten minste 0,01 kPa dan wel een overeenkomstige vluchtigheid bij de specifieke gebruiksomstandigheden. 

Artikel 4.62b: Voorkomen van blootstelling; vervangen

Ten aanzien van bij ministeriële regeling aangewezen werkzaamheden, wordt het gevaar van blootstelling van werknemers aan VOS zoveel mogelijk voorkomen door VOS te vervangen door onschadelijke of minder schadelijke stoffen. Vervanging van producten die VOS bevatten is ook een mogelijkheid. 

Arboregeling

De volgende paragrafen en artikelen uit de Arboregeling zijn relevant bij het gebruik van oplosmiddelen:

  • Artikel 4.8a. Vluchtige Organische Stoffen (VOS).
  • Artikel 4.32a Lijmen en verven in binnensituaties.
  • Artikel 4.32c Zeefdrukken.
  • Artikel 4.32g Coating van timmerwerk in binnensituaties [per 01-03-2004].
  • Artikel 4.32h Gelijkstelling vervangende producten [per 01-03-2004]. 

Hoofdstuk 8: Persoonlijke beschermingsmiddelen

In de artikelen 8.1, 8.2 en 8.3 van het Arbobesluit en in het Warenwetbesluit staat beschreven aan welke vereisten de persoonlijke beschermingsmiddelen moeten voldoen, op welke wijze de keuze voor pbm’s wordt gemaakt en welke beschikbaarheid en hoe het gebruik is geregeld.

Dit betekent o.a. dat:

  • het pbm in beginsel bestemd is voor het gebruik door 1 persoon.
  • de gevaren waartegen pbm’s moeten beschermen passen op de kenmerken van deze pbm’s, bijvoorbeeld een filter van een halfgelaatsmasker is ook geschikt voor oplosmiddelendamp.
  • er ook door de werkgever op wordt toegezien dat pbm’s worden gebruikt. 

De sociale partners in de tentoonstellingsbouw hebben afgesproken dat blootstelling aan oplosmiddelen zoveel mogelijk wordt voorkomen. Hierbij gelden de volgende branchenormen. 

Lees de complete branchenormen in de Bijlage Normen

De genoemde artikelen zijn op te zoeken via de website wetten.nl. 

Branchenorm I Tentoonstellingsbedrijven: Verven, lakken e.d. op waterbasis 

In de tentoonstellingsbedrijven geldt een branchenorm met betrekking tot de vervanging van VOS door watergedragen alternatieven. Producten die VOS bevatten, moeten worden vervangen door producten die geen of veel minder VOS bevatten. Deze branchenorm wordt ook gebruikt in de meubel- en houtindustrie en in de schildersbranche.

Vervangende producten zijn: 

  • Lijmen die maximaal 5 gram VOS per kg product bevatten.
  • Muurverven die maximaal 60 gram VOS per liter product bevatten.
  • Overige verven en lakken, beitsen, vernissen of vulmiddelen, die watergedragen zijn, uitsluitend met water te verdunnen zijn, en maximaal 100 gram VOS per liter product bevatten. 

Sommige werkzaamheden zijn uitgezonderd van de plicht om producten op waterbasis te gebruiken. Bijvoorbeeld het aanbrengen van traditioneel imitatieschilderwerk (marmeren) en het vergulden met goudverf. Zorg dan wel voor de juiste persoonlijke beschermingsmiddelen! 

Branchenorm II Tentoonstellingsbedrijven: Verfspuitcabine / afzuigwand 

In de tentoonstellingsbedrijven geldt een branchenorm voor de keuze van het verf of lijm spuiten in een gesloten spuitcabine of voor een afzuigwand. 

Als in het bedrijf gemiddeld meer dan 8 uur per week verf of lijm gespoten wordt, dan werk je in een gesloten verfspuitcabine die voldoet aan de eisen. Als die niet aanwezig is, dan wordt het spuitwerk uitbesteed. Doe het goed of doe het niet zelf! Groot voordeel van een gesloten verfspuitcabine is dat collega’s, die ook in de werkplaats werken, geen last hebben van de oplosmiddelen dampen.

Gesloten spuitcabines voldoen minimaal aan de volgende eisen: 

  • Spuitcabines, spuitwanden, luchtfilters, luchtkanalen en verffilters zijn gemaakt van onbrandbare materialen.
  • De elektrische installatie voldoet aan de voorschriften voor ruimten met brandgevaar.
  • Gesloten spuitcabines hebben twee naar buiten draaiende vluchtdeuren, zo ver mogelijk van elkaar verwijderd.
  • De afzuigcabine of afzuigwand genereert minimaal een luchtstroming bij de afzuigwand van circa 0,5 m/s en ter plaatse van het spuitwerk circa 0,3 tot 0,4 m/s.
  • De afzuiginstallatie heeft voldoende capaciteit om de concentratie brandbare damp te beperken tot maximaal 20% van de onderste explosiegrens (Lowest Explosian Limit).
  • De filters van de afzuiginstallatie worden bijtijds vervangen.
  • Het drogen van producten gebeurt in een speciale droogkamer die goed wordt afgezogen. Drogen in de spuitcabine zelf is ook mogelijk, nimmer in de werkplaats! 

Op voorwaarde dat in het bedrijf gemiddeld minder dan 8 uur per week verf of lijm gespoten wordt, mag je gebruik maken van een afzuigwand. Het blijft een nadeel dat collega’s die ook in de werkruimte aan de slag zijn, in meer of mindere mate worden blootgesteld aan de vrijkomende dampen.

Afzuigwanden voldoen minimaal aan de volgende eisen: 

  • Spuitwanden, luchtfilters, luchtkanalen en verffilters zijn gemaakt van onbrandbare materialen.
  • De afzuigcabine of afzuigwand genereert minimaal een luchtstroming bij de afzuigwand van circa 0,5 m/s en ter plaatse van het spuitwerk circa 0,3 tot 0,4 m/s.
  • De afzuiginstallatie heeft voldoende capaciteit om de concentratie brandbare damp te beperken tot maximaal 20% van de onderste explosiegrens (Lowest Explosian Limit).
  • De filters van de afzuiginstallatie worden bijtijds vervangen.
  • Het drogen van producten gebeurt in een speciale droogkamer die goed wordt afgezogen. Drogen voor de spuitwand zelf is ook mogelijk, nimmer in de werkplaats! 

Branchenorm III Tentoonstellingsbedrijven: Verfaanmaakruimte 

Bij het aanmaken en mengen van verf kunnen VOS vrijkomen. Als er meer dan 25 liter oplos- of verdunningsmiddel (categorieën ontvlambaar, licht ontvlambaar en zeer licht ontvlambaar) aanwezig is, dan dien je hiervoor gebruik te maken van een aparte verfaanmaakruimte die aan de volgende eisen moet voldoen:

  • De verfaanmaakruimte is voorzien van een goede afzuiginstallatie en heeft compenserende luchttoevoer. De afzuiginstallatie heeft voldoende capaciteit om de concentratie brandbare damp te beperken tot maximaal 20% van de onderste explosiegrens (Lowest Explosian Limit).
  • De mengtafel in de verfaanmaakruimte is voorzien van onder- en achterafzuiging.

De verfaanmaakruimte voldoet verder aan de bouwkundige eisen zoals verwoord bij de uitgebreide branchenorm III.

Lees verder
< Terug naar zoekresultaten >

Achtergrondinformatie

  • AI-blad (ARBO-Informatie) nummer AI-19 Verfverwerking.
  • AI-6 Kankerverwekkende stoffen.
  • AI-31 Gezondheidsrisico’s van gevaarlijke stoffen.
  • A-bladen, zie verder op http://www.arbouw.nl/

Links

CLC (Centrum voor Live Communication)

FNV Meubel & Hout

Arbosite CNV

Arbouw: kennisinstituut voor arbeidsomstandigheden in de bouwnijverheid. O.a. informatie in de gratis brochure Arbouw advies Ademhalingbescherming

Arbocatalogus metaalindustrie 5xBeter
‘Verbetercheck Oplosmiddelen’, een computertool waarmee je de blootstelling aan oplosmiddelen kunt schatten (de maatregelen zijn te selecteren) en diverse ‘factsheets’ met beheersmaatregelen. 

Arbosite van het ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid

Bij het gebruik van verfproducten die oplosmiddelen (VOS - Vluchtige Organische Stoffen) bevatten in een ruimte, is het mogelijk dat de MAC-waarde (Maximaal Aanvaarde Concentratie) van die oplosmiddelen wordt overschreden. Met behulp van het rekenmodel op deze site kan een berekening worden gemaakt, waarmee kan worden vastgesteld of de betreffende MAC-waarde, uitsluitend voor VOS, wordt overschreden.

AWARE-code: een coderingssysteem voor verfproducten en reinigingsmiddelen, waarmee meer en minder schadelijke producten in één oogopslag te onderscheiden zijn.

Voor de opslag van gevaarlijke stoffen is er een publicatie verschenen: De Publicatiereek Gevaarlijke Stoffen (PGS) 15. Deze nieuwe regelgeving voor de opslag van gevaarlijke stoffen is een vervanging voor een aantal oudere richtlijnen: de CPR15-1, CPR15-2 en de CPR15-3.

Arboconvenant: onder andere een brochure met maatregelen getiteld 'Vervangingsmodellen'.

De Polikliniek Mens en Arbeid werkt alleen op verwijzing van huisarts, medisch specialist, bedrijfsarts of verzekeringsarts. De polikliniek is gespecialiseerd in de diagnose bij het vermoeden van OPS.l

Bureau Beroepsziekten FNV
Ben je lid van FNV Bondgenoten, FNV Bouw, Abva Kabo FNV, AOB of FNV Kiem? Heb je een beroepsziekte? Denk je dat de werkgever aansprakelijk is? Heb je financiële schade? Dan kun je je aanmelden als cliënt:
Tel: 020-58 16 692 (Elke werkdag van 08:30 tot 16:00 uur).

OPS Vereniging 

SDU (uitgever van AI-blad ARBO Informatie).

Nederlands Centrum voor Beroepsziekten

Mail over deze pagina aan de redactie

Je naam is niet ingevuld.
Je e-mail adres is niet ingevuld of niet geldig.
Je reactie is niet ingevuld.

Je reactie op deze pagina gaat naar de redactie, maar wordt niet op de site gepubliceerd.

Verzenden Annuleren

Je reactie is verstuurd aan de redactie. Dank voor je bijdrage.

  Ok  

Er is een fout opgetreden.

Sluiten