Houtstof

Risico

Bij veel bedrijven in de tentoonstellingsbouw wordt hout machinaal verwerkt wat leidt tot verspreiding van houtstof. Blootstelling aan houtstof levert een gezondheidsrisico op en kan leiden tot bijvoorbeeld huid- en luchtwegaandoeningen, oogklachten en zelfs tot kanker van de neus- en neusbijholte. Bovendien bestaat onder bepaalde omstandigheden het risico van een stofexplosie. Als stof in een ruimte of opslag kan opwervelen en een ontstekingsbron en voldoende zuurstof aanwezig zijn, kan de stof exploderen. Dit kan leiden tot ernstig letsel. Hoe fijner het houtstof is des te groter het gezondheidsrisico.

Schuren, zagen, frezen, boren en schaven zijn bewerkingen van hout waarbij houtstof in de werkruimte verspreid wordt. Bij de standbouwbedrijven denken we bijvoorbeeld aan het bouwen van een balie of aan het op maat maken van de gehele inrichting van een beursstand. Dit gebeurt zowel in de werkplaats als op locatie. Ook bij schoonmaak- en opruimwerk komt veel van dit stof vrij.

De hoeveelheid houtstof die vrijkomt, is afhankelijk van:

1.     De bewerking:

Hoe meer houtstof er bij een bepaalde bewerking vrijkomt des te nadeliger is het effect op je gezondheid. Bij schuren komt meer fijnstof vrij dan bij zagen.

2.     Het materiaal:

Bij plaatmateriaal zoals MDF komt tijdens de bewerking meer stof vrij dan bij multiplex en massief hout.

3.     Het gereedschap:

Een cirkelzaag produceert meer stof dan een decoupeerzaag. Een scherpe zaag verspreidt minder houtstof dan een botte zaag.

4.     De werkmethode:

Als het gereedschap geen voorziening voor de afzuiging van houtstof heeft dan is het gezondheidsrisico groter.

Behalve de hoeveelheid houtstof waaraan je blootgesteld wordt zijn er andere factoren die effect hebben op je gezondheid. Het gezondheidsrisico is afhankelijk van:

  • Het type houtstof:

Sommige houtsoorten bevatten giftige bestanddelen die irriterende eigenschappen hebben of een allergische reactie kunnen oproepen. Bijvoorbeeld een splinter van een populier in je vinger is gewoon een splinter, niet meer. Maar een splinter van iroko levert aan het einde van de dag een zwerende vinger op. Sommige bestanddelen zijn zelfs (verdacht) kankerverwekkend. Vooral houtstof van hardhout kan kanker van de neus- en neusbijholte veroorzaken. Maar ook van andere houtsoorten bestaan ernstige vermoedens dat deze kanker kunnen veroorzaken.

  • De afmeting van de houtstofdeeltjes:

Deze verschillen per houtsoort en per type bewerking. Hoe kleiner de houtstofdeeltjes zijn des te gemakkelijker kunnen ze het lichaam binnendringen via de huid of de luchtwegen.

  • De stoffen waarmee het hout al is bewerkt:

Lakken, lijmen en verduurzamers dragen bij aan het gezondheidsrisico.

De belangrijkste gezondheidsklachten die je als werknemer kunt hebben als je blootgesteld wordt aan houtstof zijn:

  • Huidaandoeningen:

De klachten die kunnen optreden zijn irritatie en ontsteking van de huid en eczeem op de handrug, aan hoofd en hals. Het gevaar van chronisch huideczeem ligt op de loer. Bij gevoeligheid voor de giftige bestanddelen in houtstof kan zelfs een allergische reactie optreden. Andere klachten zijn huidverkleuringen en ontstekingen van haarwortels.

  • Oogaandoeningen:

Het oogbindvlies kan ontstoken raken als gevolg van contact met houtstof. Dit uit zich door onder andere pijn, tranende ogen, ettervorming en lichtschuwheid (het niet kunnen verdragen van licht).

  • Luchtwegaandoeningen:

Overgevoeligheidsreacties zoals niezen, loopneus, bloedneus, hoesten, astma en astmatische bronchitis kunnen optreden bij blootstelling aan houtstof. Veel luchtwegaandoeningen zijn een allergische reactie op houtstof die in de loop der jaren wordt opgebouwd. Je kunt dus jarenlang zonder problemen in een stoffige ruimte werken en dan plotseling last krijgen van luchtwegaandoeningen.

  • Neus- en neusbijholtekanker:

Houtstof van hout van de berk, esdoorn, populier (de zogenaamde zachte houtsoorten) kan neus- en neusholtekanker veroorzaken. Net zoals houtstof van (haag)beuk, populier, iroko en mahonie (de zogenaamde hardhoutsoorten). Bovendien kan het hout kankerverwekkende toevoegingen bevatten die voorkomen in bepaalde lijmen en houtverduurzamingsmiddelen. In de meeste werkplaatsen wordt gewerkt met verschillende houtsoorten en met allerlei plaatmateriaal. Daarom is het verstandig om altijd rekening te houden met de mogelijkheid dat blootstelling ernstige gevolgen kan hebben en dus maatregelen te treffen die het hoogste beschermingniveau bieden.

Lees verder

Aanpak

Het gezondheidsrisico door blootstelling aan houtstof kan worden verminderd door een combinatie van maatregelen die gericht zijn op de houtbewerking zelf, de werkomgeving en de werkorganisatie. Zowel voor houtstof van alle zachte houtsoorten als van hardhout geldt dat de blootstelling per werknemer per achturige werkdag niet groter mag zijn dan 2 mg/m³ lucht. Om te weten of bij de werkzaamheden in het bedrijf de norm wordt overschreden, kunnen werkgevers gebruik maken van het Meetprotocol Houtstofarm Produceren dat te verkrijgen is via het CLC (Centrum voor Live Communication). De meting kan ook uitgevoerd worden door een arbodienst of een daarin gespecialiseerd adviesbureau.

Europese regels over de beperking van het risico van stofexplosies zijn opgenomen in ATEX, en staan ook in het Arbobesluit. Als houtstof in het bedrijf voorkomt en tot explosiegevaarlijke situaties leidt dient er een risicoanalyse gemaakt te worden.

Bij het oplossen of verminderen van problemen tengevolge van houtstof volgen wij de arbeidshygiënische strategie. We proberen het probleem in eerste instantie op te lossen door het bij de bron aan te pakken. Bijvoorbeeld door de leverancier het hout zoveel mogelijk op maat te laten aanleveren zodat het niet gezaagd hoeft te worden. Verder beperken we het ontstaan en de verspreiding van houtstof door te kiezen voor materialen die zo min mogelijk stof veroorzaken, bijvoorbeeld hout in plaats van MDF. Ook een andere werkmethode kan bijdragen aan verspreiding van minder houtstof. Een vlakschuurmachine produceert minder houtstof dan een rotatie- of bandschuurmachine. Gebruik het juiste gereedschap en zorg dat het goed scherp is. Kijk ook in de handleiding voor de gebruikers! Ook het gevaar van een houtstofexplosie kan het beste bij de bron worden aangepakt door de verspreiding van houtstof in de ruimte tegen te gaan. Bij een halve millimeter houtstof bestaat reeds gevaar voor een stofexplosie.

Als het niet mogelijk is om de ongewenste verspreiding van houtstof bij de bron tegen te gaan, dan treffen we gerichte maatregelen om het risico van blootstelling aan houtstof terug te dringen. We geven de voorkeur aan collectieve beschermingsmaatregelen boven oplossingen gericht op de individuele werknemer. Pas in het uiterste geval stelt de werkgever persoonlijke beschermingsmiddelen ter beschikking aan de werknemer om het probleem op te lossen.

In een gezonde, houtstofvrije werkomgeving, waarin we eveneens veilig zijn voor stofexplosies, is industriële afzuiging van houtstof de belangrijkste techniek waarmee we houtstof afvoeren:

  • Maak gebruik van de aanwezige borstels en vangkappen op de machines en zorg ervoor dat deze juist geplaatst zijn.
  • Gebruik handgereedschap met een goede, geïntegreerde afzuiging en een papieren stofzak waarin het houtstof wordt opgevangen.
  • Sluit alle vast opgestelde houtbewerkingapparatuur met een slang aan op een centrale afzuig- en filterinstallatie of gebruik een industriële stofzuiger met stofopvang en stoffilter. Het filtermedium moet voldoen aan filterklasse M of H voor stof van hardhout. Mobiele afzuiginstallaties moeten voorzien zijn van filters met een beschermingsgraad M of H voor (verdacht) kankerverwekkend houtstof.
  • Voor het recirculeren van lucht die een (verdacht) kankerverwekkende stof bevat, bijvoorbeeld houtstof van gewolmaniseerd hout, geldt artikel 4.5 van het Arbobesluit. Indien deze lucht gerecirculeerd wordt mogen niet meer werknemers er aan worden blootgesteld dan strikt noodzakelijk is. Bovendien mag de concentratie (verdacht) kankerverwekkende houtstof in de uitblaasopening van de afzuiging nooit meer dan 10 % van de grenswaarde (= 0,2 mg/m³ ) zijn. Dit dient door de werkgever te worden aangetoond.
  • Zorg voor een goede ventilatie van de werkruimte.
  • Zorg ervoor dat afzuigcapaciteit voldoet voor het aantal houtbewerkingsmachines en de bewerkingen die je uitvoert. Soms komen er nieuwe machines bij en is de afzuigcapaciteit onvoldoende.
  • Zorg ervoor dat de handbediende schuiven in de afzuiginstallatie secuur bediend worden. Als alle schuiven openstaan vermindert dat de afzuigcapaciteit. Er zijn zelfs automatische systemen op de markt.
  • Maak bij het schoonmaken gebruik van een goede industriestofzuiger. Blaas de houtstof nooit weg met samengeperste lucht! Vermijd vegen maar als het echt niet anders kan zorg er dan voor dat het oppervlak vochtig is! Ook ter voorkoming van een stofexplosie is dit heel belangrijk, opwervelend houtstof is explosiegevaarlijk.

Als deze maatregelen niet het gewenste effect hebben kunnen we organisatorische maatregelen nemen die het aantal aan houtstof blootgestelde werknemers en de blootstellingsduur zoveel mogelijk beperken:

  • Door de taken waarbij veel houtsof vrijkomt te laten rouleren, kun je de blootstelling aan houtstof beperken.
  • Werkgevers en werknemers: breng tijdens het werkoverleg of de toolboxmeeting aandachtspunten in en betrek alle medewerkers bij het zoeken naar oplossingen om slimmer te werken. Op de toolboxmeeting kan training worden gegeven in het werken met houtstof en welke preventieve maatregelen mogelijk zijn.
  • Koop alleen apparatuur en handgereedschap met voorzieningen voor afzuiging. Let er op dat de afzuigingapparatuur een gekeurd filter heeft. Vraag bij de leverancier de specificaties op voor afzuiging, luchthoeveelheid en drukverlies. Vraag altijd garantie.
  • Zorg voor goed onderhoud van de afzuiginstallatie en zie erop toe dat werknemers het gereedschap goed onderhouden. Repareer beschadigingen van de slangen direct en vervang de filters en/of stofzakken tijdig.
  • Probeer stoffige werkzaamheden en stofarme/stofvrije werkzaamheden zoveel mogelijk te scheiden (compartimenteren). Zo blijft het stof geconcentreerd in bepaalde delen van de werkruimte en vindt geen verspreiding plaats naar de rest van de werkruimte. Dit voorkomt blootstelling van omstanders aan houtstof.
  • Maak de werkomgeving schoon na afloop van werkzaamheden waarbij veel stof is vrijgekomen. Doe dit in ieder geval aan het einde van elke dag.
  • Laat regelmatig door een deskundige controleren of men op de goede wijze met de machines omgaat en of de stofproductie inderdaad onder de norm blijft. De arbodienst kan daarbij ondersteuning verlenen.

Pas in laatste instantie zetten we persoonlijke beschermingsmiddelen in:

  • Gebruik voor ademhalingsbescherming een masker met minimaal P2-filter bij stoffige werkzaamheden en bij opruim- of schoonmaakwerk. Dit biedt afdoende bescherming bij niet al te hoge stofconcentraties en bij stoffige activiteiten van korte duur.
  • Bij zeer hoge stofconcentraties en bij langdurige werkzaamheden kan alleen een halfgelaatsmasker met minimaal P2-filter voldoende bescherming bieden. 
Lees verder

Aanpak bij de bron

Collectieve maatregelen

Individuele maatregelen

Persoonlijke beschermingsmiddelen

Wetten en normen

Hoofdstuk 4 van het Arbobesluit; o.a. de artikelen 4.1b, 4.1c, 4.2, 4.4, 4.5 en 4.10D.  De artikelen 4.12, 4.13, 4.15, 4.16, 4.17, 4.18, 4.19, 4.20, 4.21 en 4.23 hebben betrekking op het werken met verdacht kankerverwekkende stoffen. Onderzoek heeft uitgewezen dat houtstof van bepaalde hardhoutsoorten met zekerheid kankerverwekkend is. Eveneens is van houtstof van een aantal zachte houtsoorten bekend, dat het verdacht kankerverwekkend is. In artikel 4.15 is bepaald dat werknemers die blootgesteld worden aan kankerverwekkende stoffen in een lijst worden opgenomen.

< Terug naar zoekresultaten >

Achtergrondinformatie

  • AI-blad (ARBO-Informatie) nummer 23: 'Toxische stoffen in de houtverwerkende industrie'.
  • AI-blad (ARBO-Informatie) nummer 6: 'Werken met kankerverwerkende stoffen en processen'(uitgave van SDU).
  • A-blad 'Houtstof op de Bouwplaats', zie verder op www.arbouw.nl.
  • Protocol voor de beoordeling van blootstelling aan houtstof in houtverwerkende ondernemingen van de begeleidingscommissie 'Terugdringing Houtstof'. Het houtstofprotocol is een vertaalslag van de norm NEN-EN 689 naar de praktijk.

Specifieke informatie over het gevaar van stofexplosies

  • Brochure 'Veilig werken in een explosieve atmosfeer' van de Arbeidsinspectie (www.arbeidsinspectie.nl, zoekterm ATEX).
  • Invoering van de ATEX-richtlijnen in de houtverwerkende industrie (www.arbotoolkithouthandel.nl, verwijzingen naar Arbowet en -regelgeving).
  • Arbobesluit, hoofdstuk 3, afdeling 1.

Links

CLC-Vecta Centrum voor Live Communication

FNV Meubel & Hout

Arbosite CNV

Arbouw: kennisinstituut voor arbeidsomstandigheden in de bouwnijverheid

Informatieve website voor de timmerindustrie

Informatieve sites over houtstof: www.handelverstandig.nl, www.arbotoolkithouthandel.nl, www.stofvrijwerken.nl

Arbosite van het ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid

SDU (uitgever van AI-blad ARBO Informatie)

Mail over deze pagina aan de redactie

Je naam is niet ingevuld.
Je e-mail adres is niet ingevuld of niet geldig.
Je reactie is niet ingevuld.

Je reactie op deze pagina gaat naar de redactie, maar wordt niet op de site gepubliceerd.

Verzenden Annuleren

Je reactie is verstuurd aan de redactie. Dank voor je bijdrage.

  Ok  

Er is een fout opgetreden.

Sluiten